સઆદત હસન મન્ટો. નામ ઉપરથી એવું લાગે કે કોઇ વિદેશી લેખક હશે, પણ…

સઆદત હસન મન્ટો. નામ ઉપરથી એવું લાગે કે કોઇ વિદેશી લેખક હશે, પણ લુધિયાણા જિલ્લામાં જન્મેલા અને આઝાદી પછી એક વર્ષે પાકિસ્તાનમાં ગયેલા આ લેખકનો આત્મા છેલ્લે સુધી હિન્દુસ્તાનમાં રહ્યો. બે ડઝન પુસ્તકોનાં લેખક એવાં મન્ટો તેમની ટૂંકી વાર્તાઓ માટે જગપ્રસિધ્ધ હતાં, ખાસ કરીને ભારત-પાક. ભાગલા વખતની કોમી આંદોલનની વાર્તાઓ માટે.

તેમનાં જ શબ્દોમાં…

મારા જીવનમાં ત્રણ મોટા બનાવો બન્યાં. એક મારા જન્મનો, બીજો મારા લગ્નનો અને ત્રીજો હું વાર્તાકાર બન્યો તે.

લોકો મને પૂછે છે કે હું વાર્તા કેવી રીતે લખું છું? હું કહું છું કે હું મારા રૂમમાં જઇને સોફા પર બેસી જાઉં છું. પછી કાગળ-કલમ લઉં છું. પછી ‘બિસ્મિલ્લાહ’ બોલું છું ને વાર્તા લખવાની શરૂઆત કરી દઉં છું. એ વખતે મારી ત્રણે દિકરીઓ ધમાચકડી મચાવ્યા કરે છે. એમની સાથે વચ્ચે-વચ્ચે હું વાત પણ કરૂ છું, એમનાં લડાઇ-ઝઘડાનો ફેંસલો કરૂ છું. કોઇ મુલાકાતી આવે તો તેની સરભરા કરૂ છું અને વાર્તા પણ લખું છું. સાચુ કહું તો હું ખાઉં છું, પીઉં છું(શરાબ), સિગારેટ પીઉં છું અને ઝખ મારૂ છું – એવી રીતે વાર્તા પણ લખુ છું.

વાર્તા શાં માટે લખુ છું? મને શરાબની જેમ વાર્તા લખવાની પણ લત પડી ગઇ છે. વાર્તા ન લખુ તો મને એમ લાગે છે કે મેં કપડાં નથી પહેર્યા, અથવા તો ન્હાયો નથી અથવા તો દારૂ નથી પીધો.

વાર્તા લખવા માટે મગજ ઉપર જોર કરૂ છું, જેથી કોઇ વાર્તા નીકળી આવે. વાર્તા લખવાની મથામણ કર્યા કરૂ છું, પણ મગજમાંથી વાર્તા બહાર જ નથી આવતી. ન લખેલી વાર્તા માટે આગોતરી રકમ વસૂલી હોય છે એટલે કહરાયા કરૂ છું, આળોટ્યા કરૂ છું, ઘરની સફાઇ કર્યા કરૂ છું… અકળામણ વધી જાય ત્યારે બાથરૂમમાં ચાલ્યો જાઉં છું. સાંભળ્યું છે કે મોટો માણસ બાથરૂમમાં વિચારે છે. મારા અનુભવે એટલું સમજાયું કે હું મોટો માણસ નથી, કેમ કે હું બાથરૂમમાં વિચારી શકતો નથી. નવાઇ એ વાતની છે કે આમ છતાં હું હિન્દુસ્તાન-પાકિસ્તાનનો ઘણો મોટો વાર્તાકાર ગણાઉં છું. આ વિશે એટલુ કહીશ કે કાં તો મારા આલોચકો ખુશ છે, કાં તો હું એમની આંખમાં ધૂળ નાખુ છું. આવા વખતે વાર્તા લખાતી નથી ત્યારે મારી પત્ની મને ઘણીવાર કહે છે, આમ મૂઝાવમાં, પેન લો અને લખવા માંડો. એના આદેશથી હું લખવા માંડુ છું, અને ત્યારે આપોઆપ વાર્તા ટપકી પડે છે.

રોટી અને કલાનો સંબંધ જરા વિચિત્ર લાગે, પણ શું કરૂ? ખુદાને એ જ મંજૂર હશે. મારે તો રોટલા માટે લખવું પડે છે.

હું જાણું છું, મારૂ વ્યક્તિત્વ ઘણું વિશાળ છે. ઉર્દુ સાહિત્યજગતમાં મારૂ નામ ઘણું મોટુ છે. જો આ ખુશખબર ન હોત તો જીવવું વધારે અઘરૂ બની જાત.

મારે માટે એક કડવું સત્ય એ છે કે મારા પોતાનાં દેશમાં, જેને લોકો પાકિસ્તાન કહે છે તે દેશમાં, મારૂ અસલી સ્થાન શોધી શકયો નથી. એ કારણે મારો જીવ ગુંગળાયા કરે છે.

હું જાણું છું કે જીવન જો સંયમપૂર્વક જીવવામાં આવે તો તે એક જેલ છે. હું એ પણ જાણું છું કે જીવન જો સંયમપૂર્વક જીવવામાં ન આવે તો તે પણ એક જેલ છે. એટલે આપણે તો કોઇને કોઇ રીતે મોંજાનાં દોરાને એક છેડેથી પકડીને ઊખેડ્યા જ કરવાનું છે.

Advertisements

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s