ભગતસિંહના જીવનના છેલ્લા 12 કલાક

જે કોઇ કહેતું હોય કે આઝાદી માત્ર અહિંસાથી જ મળી છે તો એ સંપૂર્ણ ખોટી વાત છે. વાંચો એક હકીકત શહીદ ભગતસિંહની…

*ભગતસિંહના જીવનના છેલ્લા 12 કલાક*

23 માર્ચ, 1 9 31 ના રોજ લાહોર સેન્ટ્રલ જેલની શરૂઆત અન્ય કોઇ દિવસની જેમ જ હતી. માત્ર તફાવત એટલો જ હતો કે એ સવારે ત્યાં થોડી આંધી આવી હતી.

એ દિવસે જેલનાં કેદીઓને એક વાત થોડી વિચિત્ર લાગી કે જ્યારે તેમને જેલનો વોર્ડન ચરતસિંહ કહી ગયો કે બધા કેદીઓ એમની ચેમ્બર/કોઠીમાં ચાલ્યા જાય. એમણે કારણ જણાવ્યું ન હતું. પૂછવા પર તેણે માત્ર એટલું જ કહ્યું કે ઓર્ડર ઉપરથી છે. કેદીઓ વિચારતા હતાં કે વાત શું છે. એ વખતે જેલનો વાણંદ બરકત ગણગણતો નીકળ્યો કે આજે રાત્રે ભગતસિંહસુખદેવ અને રાજગુરૂને ફાંસી દેવાની છે.

તે ક્ષણની પ્રશાંતિએ બધા કેદીઓને હલબલાવી નાખ્યા. કેદીઓએ વાણંદ બરકતને પેનકાગળઘડિયાળ જેવી ભગતસિંહ વાપરતા હોય તેવી વસ્તુઓ લાવી આપવાનું કહ્યું જેથી તેઓ તેમના પૌત્રો-પૌત્રીઓને કહી શકે કે એકસમયે તેઓ પણ આઝાદીની લડાઇમાં ભગતસિંહ સાથે જેલમાં બંધ હતાં.

વાણંદ બરકત ભગતસિંહની જેલની રૂમમાં ગયો અને ત્યાંથી તે બધું લઇ આવ્યો. બધા કેદીઓમાં એ મેળવવા માટે હોડ લાગી ગઇ. આખરે એ માટે ડ્રો કરવો પડ્યો.

*લાહોર કાવતરુ કેસ*

હવે બધા કેદીઓ શાંત હતા. તેમની આંખો તેમના જેલરૂમની સામેનાં રસ્તા ઉપર સ્થિર થઇ ગઇ હતી. આ એ રસ્તો હતો જેનાં પરથી ભગતસિંહ અને તેમના સાથીઓને ફાંસી પર લટકાવવા માટે લઇ જવાનાં હતાં.

એ પહેલાં એકવાર જ્યારે ભગતસિંહ અને તેમના સાથીઓને લઇ જવાતા હતા ત્યારે પંજાબ કોંગ્રેસના નેતા ભીમસેન સચ્ચરે ઊંચા અવાજે પૂછ્યું હતું કે “તમે અને તમારા સહકાર્યકરોએ લાહોર ષડયંત્ર કેસમાં બચાવ કેમ કર્યો ન હતો.”

ભગતસિંહે જવાબ આપ્યો હતો કે, “ઇન્ક્લાબીઓને મારવાનું જ હોય છેકારણ કે તેમનું મૃત્યુ તેમની ઝુંબેશને વધુ મજબૂત બનાવે છેતેઓ કોર્ટમાં અપીલ કરતા નથી.”

વોર્ડન ચરતસિંહને ભગતસિંહ પ્રત્યે લાગણી હતી અને તેનાથી જે કાઇ થઇ શકે તે કરી છૂટવા તે તૈયાર હતો. તેને કારણે ભગતસિંહને લાહોરની દ્રારકાદાસ લાઈબ્રેરીમાંથી પુસ્તકો લાવી આપવામાં આવતા હતાં.

*જેલનું સખત જીવન*

ભગતસિંહને પુસ્તક વાંચનનો ખુબ શોખ હતો એમણે એકવાર તેઓ તેમના શાળા સહધ્યાયી જયદેવ કપૂરને લખ્યું હતું કે એ એમનાં માટે કાર્લ લીબનેખનું Militrizm’, લેનીનનું Left Wing Communism અને અપ્ટોન સિંકલેયરની નવલકથા The Spy મોકલે.

ભગતસિંહ જેલની કઠોર જીવનથી ટેવાય ગયા હતાં. તેમની કોઠી 14 ની ફ્લોર પાકી ન હતી. તેના પર ઘાસ ઉગી નીકળ્યું હતું. કોઠીની જગ્યા માત્ર એટલી જ હતી કે તેમાં પાંચ ફૂટ દસ ઇંચનું શરીર મુશ્કેલીથી સુઇ શકે.

ભગતસિંહને ફાંસી દેવાના બે કલાક પહેલાં તેમના વકીલ પ્રાણનાથ મહેતા તેમને મળવા ગયા હતાં. મહેતાએ પાછળથી લખ્યું હતું કે ભગતસિંહ એમની નાનકડી કોઠીમાં પીંજરામાં બંધ સિંહને જેમ ચક્કર લગાવી રહ્યાં હતાં.

તેમણે મહેતાને હસીને પૂછ્યું કે તમે મારા માટે પુસ્તક “Rivolusionary Lenin’ લાવ્યા છો કે નહિ. જ્યારે મહેતાએ તેમને પુસ્તક આપ્યું તેઓ એ રીતે વાંચન કરવા લાગ્યા કે માનો કે તેમની પાસે હવે ઝાઝો સમય ના હોય.

મહેતાએ તેમને પૂછ્યું કે શું તમે દેશને કોઇ સંદેશ આપવા માંગો છોભગતસિંહે  પુસ્તકમાં ધ્યાન રાખીને જણાવ્યું હતું કે “માત્ર બે સંદેશાઓ … સામ્રાજ્યવાદ મુર્દાબાદ અને ઇન્કિલાબ ઝીંદાબાદ”

આ પછી ભગતસિંહે મહેતાને કહ્યું કે તેઓ પંડિત નેહરુ અને સુભાષચંદ્ર બોઝને મારો આભાર સંદેશ પહોચાડી દેકે જેમણે મારા કેસમાં ઊંડો રસ લીધો હતો. ભગતસિંહને મળ્યા પછીમહેતા રાજગુરુને મળવા ગયા.

રાજગુરૂના છેલ્લા શબ્દો હતા, “અમે લોકોને ટૂંક સમયમાં મળીએ છીએ.” સુખદેવે મહેતાને કહ્યું હતું કે તેઓ તેના મૃત્યુ પછી કેરમ બોર્ડ જેલર પાસેથી લઇ લે જે તેમણે થોડા મહિના પહેલાં આપી હતી.

*ત્રણ ક્રાંતિકારી*

મહેતાનાં ગયાનાં થોડા સમય બાદ જેલ અધિકારીઓએ ત્રણેય ક્રાંતિકારીઓને  જણાવ્યુ કે નક્કી કરેલ સમયથી 12 કલાક પહેલા તેમને ફાંસી આપવામાં આવશે. પછીના દિવસે સવારે છ વાગ્યાનાં બદલે તેમને સાંજે સાત વાગ્યે જ ફાંસી આપવામાં આવશે. એ વખતે ભગતસિંહનાં મો માંથી શબ્દ નીકળ્યા કે શું તમે મને આ પુસ્તકનું એક પ્રકરણ પણ પૂરું નહીં કરવા દો?”

ભગતસિંહે જેલનાં મુસ્લિમ સફાઈ કર્મચારી બેબને તેમને ફાંસી આપતા પહેલા સાંજે તેમના ઘરેથી ખોરાક લાવવા વિનંતી કરી હતી.

પરંતુ બેબ ભગતસિંહની ઇચ્છા પૂર્ણ કરી શક્યો ન હતો કારણ કે ભગતસિંહને બાર કલાક પહેલા ફાંસી દેવાની હતી અને બેબને જેલના દ્વારની અંદર પ્રવેશ માટે રોકવામાં આવ્યો હતો.

*ફ્રીડમ ગીત*

થોડા સમય બાદ ત્રણ ક્રાંતિકારીઓને ફાંસીનાં અમલ માટે તેમની કોઠીમાંથી બહાર લાવવામાં આવ્યા. ભગતસિંહરાજગુરુ અને સુખદેવ હાથમાં હાથ રાખીને એમનું પ્રિય આઝાદીનું ગીત ગાવા લાગ્યા. જેનો અર્થ એવો થતો હતો કે, “ક્યારેક એ દિવસ પણ આવશે કે જયારે આપણે આઝાદ હઈશું. એ આપણી જ જમીન હશે, આપણું જ આસમાન હશે”.

એ પછી આ ત્રણેયનું વજન કરવામાં આવ્યું. બધાનું વજન વધી ગયું હતું.

એ બધાને છેલ્લું સ્નાન કરવા માટે કહેવામાં આવ્યું. પછી તેઓને કાળા કપડાં પહેરાવવામાં આવ્યા, પરંતુ તેમના ચહેરા ખુલ્લા રહેવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.

વોર્ડન ચરતસિંહે ભગતસિંહને કાનમાં કહ્યું કે એ વાહેગુરૂને યાદ કરી લે.

*ફાંસીનો તખ્તો*

ભગતસિંહે કહ્યું, “આજીવન મે ભગવાનને યાદ નથી કર્યા. ઘણીવાર મે ગરીબી અને દુઃખો માટે ભગવાનને કોસ્યા પણ છે. હવે જો હું માફી માંગું તો કહેવાશે કે હું ડરપોક હતો. એમનો અંત નજીક આવી રહ્યો હતો એટલે તેઓ માફી માંગવા માટે આવ્યા છે.”

છ વાગતા જ કેદીઓને દૂરથી પગલાઓનો અવાજ સંભળાણો. જમીન પર પડતા ભારે બૂટના અવાજ પણ હતા. એક ગીતનો સ્વર સંભળાતો હતો, સરફરોશીની તમન્ના અબ હમારે દિલ મે હૈ.

બધાને જોરશોરથી ‘ઇન્કિલાબ ઝીંદાબાદ’ અને ‘હિન્દુસ્તાન આઝાદ હો’ નાં નારા સંભાળવા લાગ્યા. ફાંસીનો તખ્તો જૂનો હતો ફાંસી દેવાવાળો તંદુરસ્ત હતો. લાહોરની નજીક શાહદારાથી મસીહ જલ્લાદને બોલાવવામાં આવ્યો હતો.

ભગતસિંહ આ ત્રણેય વચ્ચે ઊભા હતા. ભગતસિંહ પોતાની માતાને આપેલ એ વચન પૂરૂ કરવા ઇચ્છતા હતા કે તેઓ ફાંસીનાં તખ્તા ઉપરથી ઇન્કિલાબ ઝીંદાબાદ નાં નારા લગાવે.

*લાહોર સેન્ટ્રલ જેલ*

લાહોર જિલ્લા કોંગ્રેસના સચિવ પીંડીદાસ સોંઘીનું નિવાસસ્થાનલાહોર સેન્ટ્રલ જેલથી નજીક હતું. ભગતસિંહ ઇન્કિલાબ ઝીંદાબાદ એટલા મોટેથી બોલતા હતા કે તેમનો અવાજ સોંઘીના ઘરમાં સંભળાયો હતો.

ભગતસિંહનો ઇન્કિલાબ ઝીંદાબાદ નારો સંભાળીને જેલના બીજા કેદીઓએ પણ સૂત્રોચ્ચાર કરવાનું શરૂ કર્યું. ત્રણે યુવાન ક્રાંતિકારીઓનાં ગળામાં ફાંસીની દોર મુકવામાં આવી. તેમના હાથ અને પગ બાંધવામાં આવ્યા હતાં. પછી જલ્લાદે પૂછ્યું કે, ‘કોણ પ્રથમ જશે?

સુખદેવ પ્રથમ ફાંસી પર લટકવા માટે સંમત થયા. જલ્લાદે દોરડાને એક પછી એક ખેંચી દીધા અને પગ નીચેનું આવરણ ખસેડીને દૂર કરવામાં આવ્યું. લાંબો સમય સુધી તેમના શરીર લટકતા રહ્યાં.

છેલ્લેતેમને ફાંસીના માંચડેથી ઉતારવામાં આવ્યા અને ત્યાં હાજર ડોકટર લેફ્ટનન્ટ કર્નલ જેજે નેલ્સન અને લેફ્ટનન્ટ કર્નલ એન.એસ. સૉધીએ તેમને મૃત જાહેર કર્યા.

*અંતિમવિધિ*

એક જેલ અધિકારી આ જોઇને એટલો અપસેટ થઇ ગયો કે જ્યારે તેમને કહેવામાં આવ્યું કે તેમણે મૃતદેહને ઓળખી બતાવવાનાં છેત્યારે તેમણે આમ કરવાથી ઇનકાર કર્યો હતો. એ અધિકારીને તે જ જગ્યાએ તાત્કાલિક સસ્પેન્ડ કરવામાં આવ્યા. પછી એક જુનિયર અધિકારીએ આ કામ કર્યું હતું.

પ્રથમ યોજના એ હતી કે અંતિમવિધિ જેલની અંદર જ કરવામાં આવશેપરંતુ તે પછી વિચારને પડતો મુકાયો. અધિકારીઓને લાગ્યું કે બહારની ભીડ જેલમાંથી ધુમાડો જોઇને જેલમાં હુમલો કરી શકે છે.

તેથી જેલની પાછળની દિવાલ તોડવામાં આવી. એ જ રસ્તેથી એક ટ્રકને જેલની અંદર લાવવામાં આવ્યો અને તેમાં ખુબ જ અપમાનજનક રીતે એ શબોને એક સામનની જેમ નાખવામાં આવ્યા.

પ્રથમ નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું કે તેમની અંતિમયાત્રા રાવિ નદી પર થશેપરંતુ રાવિમાં પાણી ખૂબ જ ઓછું હતુંતેથી સતલજનાં કિનારે શબોને દાહ આપવાનો નિર્ણય લેવાયો.

*લાહોરમાં નોટિસ*

તેમના શરીરને ફિરોઝપુર નજીક સતલજની બાજુમાં લાવવામાં આવ્યું હતું. ત્યારે  રાત્રે 10 વાગી ચુક્યા હતાં. દરમિયાનપોલીસના ડીપી સુપરિન્ટેન્ડેન્ટકુસુર સુદર્શન સિંહે કસૂર ગામમાંથી પૂજારી જગદીશ અચરાજને બોલાવી લાવ્યા હતા.

હજુ શબોને આગ લાગી જ હતી કે લોકોને તે વિશે જાણ થઇ ગઇ. બ્રિટિશ સૈનિકોએ લોકોને તેમના તરફ આવતા જોયા ત્યારેતેઓ ત્યાં જ મૃતદેહો છોડી ગયા અને તેમના વાહનોની તરફ દોડ્યા. આખી રાત ગામના લોકો તે મૃતદેહોની આસપાસ રક્ષણ કરતા રહ્યાં હતા.

બીજા દિવસે જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટે લાહોરના ઘણાં વિસ્તારોમાં નોટિસ ચિપકાવીને જણાવ્યું  કે સતલજ કિનારે ભગતસિંહ, સુખદેવ અને રાજગુરૂની હિન્દુ અને શીખ પરંપરા મુજબ અંતિમક્રિયા કરાયેલ છે.

લોકોએ આ સમાચાર પર સખત પ્રતિક્રિયા આપી અને જણાવ્યું કે તેમની દફનવિધિ તો દૂર હતીતેઓને સંપૂર્ણપણે જલાવ્વામાં પણ આવ્યા ન હતાં. જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટે આ વાતનો ઇન્કાર કર્યો પરંતુ તેનો કોઇએ વિશ્વાસ ન કર્યો.

*ભગતસિંહનો પરિવાર*

આ ત્રણેય શહીદોનાં સન્માનમાં ત્રણ માઇલ લાંબી શોકયાત્રા નીકળી. પુરૂષોએ વિરોધમાં તેમના હાથ પર કાળી પટ્ટી અને મહિલાઓએ કાળી સાડીઓ પહેરી હતી.

લગભગ તમામ લોકોના હાથમાં કાળા ધ્વજો હતા.

સમગ્ર ભીડમાં એ સમયે સન્નાટો છવાય ગયોજ્યારે જાહેરાત કરવામાં આવી કે ભગતસિંહનો પરિવાર શહીદોના શરીરનાં બચેલા અવશેષો સાથે ફરીજપુરથી ત્યાં પહોંચી ગયો છે.

જયારે ત્રણ શબપેટીઓ સાથે શહીદોના શરીર ત્યાં પહોંચ્યા ત્યારે ભીડ ભાવુક બની ગઇ અને લોકો તેમના આંસુ બંધ કરી શક્યા નહીં.

બીજીબાજુ વોર્ડન ચરતસિંહ પોતાના રૂમમાં આવ્યા અને ખુબજ રડ્યા. આ વોર્ડને એમની 30-વર્ષીય કારકિર્દીમાં સેંકડો ફાંસી જોઇ હતીપરંતુ ભગતસિંહ અને તેના બે સાથીઓ જે હિંમતથી ફાંસી પર ચડ્યા હતાં એવું એમણે ક્યારેય જોયું ન હતું.

એ વખતે કોઈપણ વ્યક્તિને ખાતરી ન હતી કે 16 વર્ષ પછી તેઓની શહાદત  ભારતમાં બ્રિટીશ સામ્રાજ્યના અંત માટે એક કારણ સાબિત થશે અને બધા બ્રિટીશ સૈનિકો ભારતમાંથી હંમેશાં જતા રહેશે.

Advertisements